Upu Aganuu A Samoa Ma Latou Uiga

L
Leigh Heathcote

Upu Aganuu A Samoa Ma Latou Uiga

**Upu Aganuu a Samoa ma Latou Uiga: O Le Fa’asaoina o le Aganu’u ma le Fa’aleagaga i

le Olaga Fa’aSamoa**

Upu aganuu a Samoa ma latou uiga o se vaega taua tele i le malamalama i le aganu’u

ma fa’aSamoa. O nei upu e le gata ina fa’amatala mai ai le fa’aSamoa i se auala masani,

ae e fa’atatau fo’i i le agaga, tausiga o le aiga, ma le fa’aaloalo i tagata ma le

si’osi’omaga. I lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina loloto ai upu aganuu a Samoa, o latou

uiga moni, ma pe fa’apefea ona fesoasoani i le fa’asaoina o le aganu’u ma le fa’aaloalo i le

olaga fa’aSamoa i aso nei.

O le Aotelega o Upu Aganuu a Samoa

O upu aganuu a Samoa e aofia ai le tele o faaupuga, faisamoa, ma fa’aupuga fa’aSamoa e

masani ona fa’aogaina i le olaga i aso uma. E mafai ona aofia ai faaupuga e fa’atatau i

aiga, aganu’u faaleagaga, faiga fa’amatai, ma le tu ma aga fa’aSamoa. E taua tele i le

fa’aaloalo i matua, i le tausiga o le loto fealofani i totonu o nu’u, ma le fa’amaoni i le

fa’aSamoa.

O nisi o nei upu e mafai ona avea ma ala e fa’amalamalama ai le uiga moni o le aganu’u

Samoa i tagata fa’alogo ma tagata i fafo mai le atunu’u. O le mafua’aga lena e tāua ai le

aʻoaʻoina o upu aganuu i fanau ma tupulaga fou e fa’asao ai le aganu’u i le lumana’i.

Ua Fa’amatala i Upu Aganuu a Samoa le Olaga ma le Fa’aaloalo

O se tasi o uiga sili ona mana’ia o upu aganuu a Samoa o le fa’aalia lea o le fa’aaloalo i

tagata uma i le sosaiete. O le fa’aaloalo i matua, uso, alii ma fafine, ma tagata matua i le

nu’u o se vaega taua lea o le aganu’u. O upu fa’aleaganu’u e fesoasoani i le fa’aalia lea o

lenei fa’aaloalo.

Upu Fa’aleaganu’u ma le Fa’aaloalo

O upu masani i le fa’aSamoa e pei o “ava,” “fa’aaloalo,” “filemu,” ma “lototele” e fa’aalia

ai uiga fa’aleaganu’u e tatau ona iai i tagata uma. Mo se fa’ata’ita’iga, le upu “ava” e

fa’aogaina i taimi o fa’alavelave fa’aleagaga ma foa’i, ma e fa’aalia ai le fa’aaloalo ma le

tausiga o tagata o lo’o auai.

E le gata i lea, o upu e fa’ailoa ai le tulaga i le aiga ma le nu’u e taua tele i le fa’aaloalo. O

upu e pei o “matai,” “alii,” “taupou,” ma “tautua” o lo’o fa’amatala ai le tulaga ma le tiute

o tagata i totonu o le sosaiete fa’aSamoa.

O Mea e Fa’ailoa ai le Uiga o Upu Aganuu a Samoa

O upu aganuu a Samoa e le gata ina fa’ailoa atu i le gagana, ae fa’apena fo’i i le

faasinomaga ma le tagata Samoa. E aofia ai uiga fa’aleaganu’u e mafai ona malamalama i

ai na’o tagata i totonu o le aganu’u.

Fa’asinomaga ma le Aganu’u

O le gagana Samoa o se tasi lea o auala e mafai ai ona fa’aalia i tagata le malosi o le

aganu’u ma le uiga o le aiga. Upu fa’aaloalo e pei o le “tulou” (fa’amalulu), “toe” (toe fo’i),

ma le “fa’amolemole” e fesoasoani i le fa’aalia o le agaga fiafia ma le fa’aaloalo i so’o se

fegalegaleaiga.

O le faʻaaogaina masani o nei upu i le olaga i aso uma e fesoasoani i le fa’asaoina o le

aganu’u, e fa’apea fo’i i le fa’aauauina o le gagana i tupulaga fou. O le fa’aogaina o upu

aganuu a Samoa e mafai ai ona fa’atumauina le soifuaga lelei ma le felagolagoma’i i

totonu o nu’u ma aiga.

Faʻafefea ona Faʻaaoga Upu Aganuu i Taimi Fa’apitoa

O le tele o upu Samoa o lo’o iai ni uiga fa’apitoa i taimi o fa’alavelave, fa’amanatuga, ma

isi taimi taua i le olaga fa’aSamoa. Mo se fa’ata’ita’iga, i taimi o fa’alavelave, o upu e pei o

“tautua,” “tulou,” ma le “ava” e fa’aalia ai le fa’aaloalo ma le tausiga o le tagata ua

maliliu ma lona aiga.

I taimi o fa’amanatuga ma fa’amanatu i tu ma aga, o upu e pei o “fa’amalū,” “fa’amalo,”

ma le “fa’afetai” e fa’aalia ai le fa’amaoni ma le fa’aaloalo i le aganu’u ma matua.

O Le Tusa’iga o Upu Aganuu i le Olaga Fa’aSamoa i Aso Nei

I le vaitaimi o le lalolagi suiga, o le fa’asaoina o upu aganuu a Samoa ma latou uiga ua

avea ma se lu’itau fa’apitoa. E tele tupulaga o lo’o ola i fafo atu o Samoa ma e le masani i

le gagana Samoa i se tulaga loloto, ae o le taumafai lea e toe a’oa’oina i latou e ala i upu

aganuu ma latou uiga.

O le fa’aogaina o upu aganuu i le aso i aso e mafai ona fesoasoani i le fa’aolaola o le

gagana ma le aganu’u Samoa i le lumana’i. O aʻoaʻoga i aoga, tautalaga i nu’u, ma le

faʻalauteleina o le uso ma le aganu’u Samoa i luga o le initaneti o ni auala lelei e

fesoasoani i lenei taumafaiga.

Fesoʻotaʻiga ma Upu Aganuu i le Gagana Samoa

O le gagana Samoa o se auala malosi lea e mafai ai ona tausia ma fa’asalalauina upu

aganuu ma latou uiga. I aso nei, o le tele o auala e mafai ona maua ai upu aganuu a

Samoa i luga o le initaneti, tusi, ma fa’asalalauga, lea e fesoasoani i le fa’aleleia o le

malamalama i le gagana ma le aganu’u.

E mafai ona fesoasoani fo’i le fa’aogaina o upu aganuu i le tautalaga i aso uma i totonu o

aiga ma nu’u i le fa’aolaola o le aganu’u ma le fa’aaloalo i le gagana Samoa.

O Le Aoga o le Malamalama i Upu Aganuu a Samoa

O le malamalama i upu aganuu a Samoa ma latou uiga e le gata ina fesoasoani i le

fa’aaogaina lelei o le gagana, ae fa’apea fo’i i le fa’amaoni i le aganu’u ma le fa’aaloalo i

tagata ma le si’osi’omaga. E fesoasoani i le fa’aleleia o feso’ota’iga i totonu o aiga, nu’u,

ma le sosaiete atoa.

O le aoa’oga i upu aganuu e mafai ai ona tausia le fa’asaoina o le aganu’u i le lumana’i,

ma fesoasoani i tupulaga fou e malamalama i lo latou tagata ma le nu’u latou te nonofo

ai. O le aʻoaʻoina o nei upu i a’oga ma i totonu o aiga e mafai ona avea ma auala lelei e

fa’aolaola atili ai le gagana ma le aganu’u.

I le fa’ai’uga, o upu aganuu a Samoa ma latou uiga o se vaega tāua tele i le olaga

fa’aSamoa, e le gata i le fa’aaloalo ma le tausiga o tagata i totonu o le sosaiete, ae

fa’apena fo’i i le fa’asaoina o le aganu’u ma le gagana Samoa mo tupulaga o lo’o lumanai.

O le fa’aauau pea o le fa’aaogaina ma le aʻoaʻoina o upu aganuu o le a fesoasoani i le

fa’atumauina o le malosi ma le matagofie o le aganu’u Samoa i tausaga a sau.

Question

Answer

O le ā le uiga o le upu

'aganuu' i Samoa?

O le upu 'aganuu' i Samoa o lo'o fa'aalia ai tu ma aga,

fa'aSāmoa masani, ma aganu'u fa'alelotu ma

fa'aagafesootai o le atunu'u.

Po o ā ni nisi o uiga taua o

aganuu i Samoa?

O uiga taua o aganuu i Samoa e aofia ai le fa'aaloalo,

alofa, lototele, fa'aaloalo i matua, ma le soifua maloloina

o le aiga ma le nu'u.

Pe fa'apefea ona fa'aalia

aganuu Samoa i aso nei?

Aganuu Samoa o lo'o fa'aalia i aso nei i auala eseese e

pei o fa'alavelave masani, siva, pese, tautalaga, ma le

tausiga o le gagana Samoa.

O ā ni upu fa'aSāmoa e

masani ona fa'aaogaina i

aganuu?

O nisi o upu masani i aganuu Samoa e aofia ai le

'Fa'aaloalo', 'Tautua', 'Aiga', 'Matai', ma le 'Fa'amatai'.

Aiseā e tāua ai le

malamalama i upu aganuu a

Samoa?

E tāua ona malamalama i upu aganuu a Samoa ona e

fesoasoani i le fa'amalieina o feso'ota'iga lautele, le

fa'aaloalo i tagata ma le puipuiga o le tu ma aga a le

atunu'u.

Pe mafai ona suia aganuu

Samoa i le taimi o le suiga o

olaga?

Ioe, e mafai ona suia aganuu Samoa i se auala lelei e

fetaui ma suiga o olaga ae fa'aauau pea ona puipuia ma

fa'aaloalo i tua'oi ma fa'avae masani.

**Upu Aganuu a Samoa ma Latou Uiga: O Se Su’esu’ega Loloto i Aganuu ma

Fa’asinomaga a le Atunuu**

upu aganuu a samoa ma latou uiga o le vaega autu lea e fa’ailoa lelei ai uiga ma

fa’avae o le aganuu a le atunuu o Samoa. O nei upu e le gata o ni faaupuga masani i le

olaga i aso uma, ae o lo o fa’aalia ai fo’i mataupu, manatu, ma auala o le mafaufau a

tagata Samoa. I lenei tusiga, o le a tatou su’esu’eina loloto uiga ma le taua o upu aganuu

a Samoa, ma pe faapefea ona latou fesoasoani i le fa’ailoa ma le puipuiga o le

faasinomaga o le atunuu i aso nei.

O Le Fa’avae o Upu Aganuu a Samoa

I le tofiaga o aganuu a Samoa, upu aganuu o ni vaega taua e fa’amaonia ai le soifuaga o

le sosaiete Samoa i lona tulaga masani ma lona fa’aleagaga. O upu nei e aofia ai le

fa’aaloalo, fa’aaloalo i matua, manatu fa’aaloalo i tagata matutua, ma le taua o le aiga ma

le nu’u. O le fa’aogaina lelei o upu aganuu e mafai ona avea ma fa’avae mo le fa’aleleia o

fegalegaleaiga a tagata, ma fo’ia ai fete’ena’iga i totonu o le nu’u.

E taua foi ona maitauina, o upu aganuu e mafai ona fa’aalia ai le tulaga o se tasi i totonu o

le sosaiete, e pei o le fa’aaloalo i le ali’i ma le tamaitai, le faia’oga, ma tagata matua. O le

fa’aaloalo i le gagana ma upu fa’aaloalo e masani ona ta’uina o le “fa’aaloalo i le tagata”

ma o se vaega taua lea o le aganuu Samoa.

Le Tupuaga ma le Fa’asaoina o Upu Aganuu

O upu aganuu a Samoa e masani ona tupu ma fa’asaoina i totonu o aiga ma nu’u. E ala i

le tala faasolopito, pese, ma tala fa’aleagaga, e mafai ona fa’asaoina ma fa’aleleia pea nei

upu i le lumana’i. O le fa’aogaina o upu aganuu i fa’alapotopotoga a le nu’u, i a’oga, ma i

fa’alapotopotoga faaleagaga, o se auala lelei lea e mafai ai ona taofia i luga o le

fa’aauauina o le olaga fa’aSamoa.

O le suesuega na faia e le National University of Samoa i totonu o tausaga talu ai nei na

fa’aalia ai le taua o upu aganuu i le fesoasoani e fa’ailoa ai le fa’asinomaga o le atunuu,

aemaise lava i taimi o suiga o le lalolagi fa’atekinolosi ma aganuu fou.

Uiga ma Fa’asinomaga o Upu Aganuu a Samoa

O le uiga o upu aganuu a Samoa e mafai ona vaevaeina i ni vaega autu e tolu: fa’aaloalo,

fa’aaloalo i le aiga, ma le fa’aaloalo i nu’u ma le atunuu. O nei vaega e aofia ai tulaga

eseese o le gagana ma le fa’aogaina o upu e fa’ailoa ai le tulaga o le tagata i le sosaiete.

Fa’aaloalo i Upu: O Le Tautua o Le Gagana

O le gagana Samoa o se gagana malosi tele i le fa’aaloalo, ma o upu fa’aaloalo e iai ni

fa’asinomaga ma uiga fa’apitoa, e pei o le “fa’amalū”, “fa’amalie atu”, ma le “fa’afetai

tele”. O nei upu e fa’aalia ai le tulaga o le tagata e talanoa, ma o lo o fesoasoani i le

fa’aleleia o fegalegaleaiga ma le puipuiga o le fa’aaloalo i le va o tagata.

O le fa’atauaina o upu aganuu i totonu o le gagana Samoa e mafai ona fa’ailoa ai le agaga

o le tagata, agaga o le nu’u, ma le taualumaga i le olaga masani. E mafai ona avea ma se

auala e fa’aalia ai le alofa ma le faaaloalo i isi tagata.

Upu Aganuu ma le Fa’aaloalo i le Aiga

E taua tele le aiga i le aganuu Samoa, ma o upu aganuu e fa’ailoa ai lenei uiga. O upu e

pei o le “matai”, “tama”, “tina”, “uso”, ma le “tuagane” o ni fa’ailoga taua lea o le tulaga i

totonu o le aiga. O le fa’aogaina o nei upu e mafai ona fesoasoani i le fa’atumauina o

sootaga malosi i totonu o le aiga ma le fesoasoani i le fa’atumauina o faiga fa’aSamoa.

O le matai, mo se fa’ata’ita’iga, o se tulaga e fa’atatau i se tagata ua filifilia e ta’ita’i ma

pulea le aiga. O lo o fa’aalia i upu aganuu le taua o lenei tulaga i le tausiga ma le fa’aleleia

o le aiga ma le nu’u.

Fa’ata’ita’iga o Upu Aganuu ma Fa’atinoga i le Olaga Fa’aSamoa

O le fa’aogaina o upu aganuu i le olaga i aso uma i Samoa e masani ona fa’aalia i auala

eseese e pei o talanoaga, fonotaga a le nu’u, ma taimi fa’alelotu.

Talanoaga Fa’aaloalo

I le faaaloalo i le isi, o upu aganuu e masani ona fa’aogaina i tala fa’aaloalo ma talanoaga

fa’atasi. O se fa’ata’ita’iga o upu fa’aaloalo e aofia ai le “sa’o”, “ia manuia le aso”, ma le

“fa’afetai”. O nei upu e fesoasoani i le fa’aleleia o le mafutaga i le va o tagata ma le

fa’atumauina o le filemu i le nu’u.

Fonotaga a le Nu’u

I fonotaga a le nu’u, e fa’aogaina upu fa’apitoa e fa’aalia ai le taua o le fa’atonutonu ma le

fa’aaloalo i matai ma tagata matutua. O upu e pei o le “fa’amolemole”, “fa’atalofa atu”,

ma “samoa lelei” e masani ona fa’aogaina e fa’ailoa ai le fa’aaloalo i le atunuu ma lona

aganuu.

Fa’alelotu ma Fa’aaloalo i Upu

I taimi fa’alelotu, e masani ona fa’aogaina upu aganuu e fa’ailoa ai le fa’aaloalo i le Atua

ma le agaga o le tagata

Upu aganuu Samoa, uiga Samoa, faiga Samoa, aganuu ma tu ma aga, fa'aleaganu'u

Samoa, tala faasolopito Samoa, fa'aaloalo Samoa, fa'avae fa'aleaganu'u, amio Samoa,

fa'asinomaga Samoa

Related Stories

the voices

Dewey Kuhn

mobil dte 11 equivalent

Lydia Larson

Vorbereitung Hsk Prufung Hsk 3

Mr. Rudy Zulauf

Cardiac Cardiopulmonary Bypass

Simeon Huel